ŞAPKA KÜLTÜRÜ
İnsanlar
neden şapka kullanır? İnsanoğlu ne zamandan beri şapka kullanma ihtiyacı hissetmiştir?
Şapka kullanmak bir ihtiyaç ve zaruriyet midir, yoksa süs eşyası olarak
kullanılan ve modaya hizmet eden şovun bir parçası mıdır? Kimler hangi
şapkaları kullandı? Eskiden de insanlar şapka veya benzeri örtüler kullanmış
mıdır? Şapka bir amaç mıdır, araç mıdır?
Evden
çıkarken kafama taktığım sıradan bir şapkaya bakarken aklıma gelen bu soruların
cevabını, parça parça bulmaya çalışacak olmak bana çok büyük heyecan veriyor. O
zaman adım adım başlayalım:
Öncelikle şapka
günümüzde toplum tarafından çok da tercih edilen bir giysi değil. Çünkü şapka
takmak günümüzde bir zorunluluk değil. Ama her zaman böyle olmadığını fark
etmek için biraz hafızamızı zorlamamız gerekiyor. (Okul hayatımız boyunca
duyduğumuz klasik bir bilgiyi kullanmanın zamanı geldiği için de ayrıca mutluyum.)
Cumhuriyetin ilanı sonrasında kılık kıyafet konusunun yenilenmesi üzerine
yapılan çalışmaları kitaplarda okumayan yoktur. Şapka Kanunu, Cumhuriyet
inkılaplarından biridir. Basitçe anlatmak gerekirse; önceden kullanılan fes,
yerini batı tarzı şapkaya bıraktı. Böylece insanlar günlük hayatta evden dışarı
çıkarken modern şapka takmaya başlanmış oldu.
Tamam, şapka
fesin yerine geldi. O zaman fes ne zamandan beri günlük hayatta insanların
kullanımında? Hatta Türk denilince çoğu yabancının gözünde, fes takan gür
bıyıklı bir profil canlanıyor. Nasıl bu kadar özdeşleşti bizimle, ne zamandan
beri kullanıyor olabiliriz ki?
Cumhuriyetin
kılık kıyafet inkılapları, tarihimizde yaşadığımız ilk kıyafet reformu değil
aslında. Osmanlı devletinde Sultan 2.Mahmut zamanında da kılık kıyafet reformu
yapılmış ve o zamana kadar kafaya takılan sarık yerini fese bırakmış. Ancak bu
reform da sadece şapkayla alakalı olmamış tabi. Kıyafet konusunda çok ciddi
değişimler yaşanmış.
Ayrıca Osmanlı
devri denince meşhur Yeniçeri börkü aklına gelmeyen de yoktur zannediyorum.
Türklerde
sarık kullanımı İslamiyet’le tanışmayla beraber olsa gerek. İslamiyet öncesinde
ise hayvan postlarından yapılma başlıklar kullanılmış. Yani başlık kullanımı hemen
her zaman olmuş.
Sadece kendi
kültürümüzden düşünmeyip insanlık tarihi olarak düşünürsek, Avrupa’da toplumsal
statüyü göstermek için kafaya takılan peruklar ya da Roma dönemi askerinin
rütbelerine göre taktıkları süslemeli miğferler de bir çeşit şapka örneği değil
mi? Jul Sezar’ın kafasına taktığı defne yapraklı tacı? Hepimizin kral denilince
akla gelen görkemli taç da bir çeşit şapka değil midir sizce de. Yerel kabile
liderleri, şamanları, çiftçileri ve askerleri bile hangi gruptan olduğunu belli
eden başlıklar takmaktadır. Antik Mısır döneminde de hangi toplumsal statüde
olduğunu kafana taktığın başlık belirliyordu, yani antik Mısırlılar da şapka
kullanıyormuş. Gerçi antik çağ denince hepimizin göz aşinalığı olan ancak adını,
nerden geldiğini, anlamını bilmediğinizi düşündüğüm Frig başlığından da söz
etmek istiyorum. Antik çağda Frigya yerlilerince kullanılmış kırmızı bir başlık
olmasına rağmen daha sonraları özgürlük ve bağımsızlık kazanma anlamlarında
sembol haline gelmiş. Özgürlük sembolü olmuş deyince basit bir olay gelmesin
aklınıza, Fransız İhtilalinde özgürlük ve bağımsızlık sembolü olarak kullanılan
bir başlıktan söz ediyorum. Gözünüzde canlanması için basitçe tarif edeyim…
Şirin Babanın şapkası.
Aklıma çocukken
dinlediğim bir masal geldi. Midas’ın eşek kulaklarını saklamak için bir şapka
kullandığını anımsayıp yine ince bir tebessüm ediyorum.
Üzerimize
kıyafet giyinmek ilk çağlarda bir ihtiyaç olarak belirse de sonraları zorunluluk
haline gelmiş ve bu zorunluluk bir sektör yaratmış. Ve başlıklar dinlere,
inanışlara, toplumlara, geleneklere vb. gruplara has hale gelmeye başlamış.
Yani bir çeşit insan tasnifi için kullanılmış. Günümüzde başlık ile tasnifin
aktif olarak kullanıldığı iki alan kalmış zannediyorum. Din (takke,kipa vb.) ve
askeriye.
Günümüzde dış
görünüşü tamamlamak için şık elbiselerle kombinlenerek kullananlar oldugu gibi
asıl amacına uygun yani sıcaktan veya soğuktan koruması için kullananlar da azımsanamayacak
kadar fazladır.
Acaba
insanlar kafalarını örtmeden insan içine çıkmayı ayıp görmüş olabilirler mi?